| |
Lengi býr að fyrstu gerð
Börn fæðast ekki eins og óskrifað blað. Einstaklingurinn mótast ekki bara eftir forskrift erfðaefna frá foreldrum, mótunin ræðst líka mikið af öllu umhverfi barnsáranna, frá fyrstu tengslum við móður og aðra nánkomna yfir í hið stærra félagslega samhengi, eins og farið verður yfir hér á eftir.
Það er mikilvægt að hafa í huga að meginmarkmiðin í uppeldi hvers einstaklings felast í því að þroska og efla getu hans til að leysa þau viðfangsefni sem lífið krefst á hverju þroskastigi, byggja upp sjálfstraust og hæfileika til að takast á við neikvæða reynslu. Þetta kallar ekki á sértæka uppeldistækni; almenn umhyggja og jákvæðni ná langt. Eins er áríðandi að forða barninu eftir fremsta megni frá þekktum áhættuþættum eins og neyslu áfengis og vímuefna.
Það er líka mikilvægt að vera vakandi fyrir vægum einkennum um geðrænan vanda, eins og kvíða og tengslavandamál á fyrstu árum, því þau geta spáð fyrir um alvarlegri vanda þegar fram í sækir, ef ekkert er að gert.
Þekking okkar á eftirköstum áfalla og áhrifa þeirra á heilaþroska hefur aukist mikið undanfarna áratugi. Alvarleg áföll og viðvarandi streita skapa ekki bara tilfinningarót til lengri eða skemmri tíma. Áföll geta haft áhrif á vöxt og þroska heilastöðva, sem stjórna tilfinningum og viðbrögðum við streitu. Ef ekki er unnið úr alvarlegum áföllum geta þessar afleiðingar aukið á áhættu geðraskana seinna meir í lífinu.
Erfðir
Kvíði og þunglyndi eru oft samtvinnaðar geðraskanir og er að finna í sömu ættum. Erfðafræðin er flókin vegna hins margþætta samspils líffræðilegra erfða, ættgengs hegðunarmynsturs og annarra umhverfisþátta.
Eftir því sem tækni erfðafræðirannsókna hefur fleygt fram verður æ ljósara að erfðamengisþættirnir byggja á flóknu samspili margra erfðavísa, sem flestir hverjir hafa enn ekki verið greindir. Rannsóknir sýna mismunandi niðurstöður hvað varðar vægi líffræðilegra þátta í erfðamengi einstaklinga, allt frá því að vega 20% upp í 60% á móti umhverfisþáttunum.
Ef þunglyndi eða kvíði hefur greinst meðal ættingja, jafnvel fjarskyldra, aukast líkur á þunglyndi skyldmenna því meir sem skyldleikinn er nánari. Hafa þá áhrif umhverfisþátta verið sigtuð frá. Hafa skal í huga að hér er aðeins átt við líkur og þurfa þær alls ekki að vera miklar, það fer eftir því hversu náinn skyldleikinn er og eins eftir vægi verndandi þátta í umhverfi.
Aðstæður í upphafi
Almenn heilsa og félagslegur og tilfinningalegur aðbúnaður kvenna á meðgöngu og á fyrstu mánuðum eftir fæðingu getur haft áhrif á þroska barns. Góð, alhliða næring er mikilvæg. Sem dæmi má nefna að Omega 3 og 6 fitusýrur hafa áhrif á heilaþroska fósturs, en þessi efni er t.d. að finna í fiski og lýsi. Áfengi getur verið skaðlegt fóstrum og er því þunguðum konum ráðlagt að neyta ekki áfengis á meðgöngu.
Ómeðhöndlað þunglyndi kvenna á meðgöngu og eftir fæðingu hefur áhrif á þroska ákveðinna heilastöðva barns og getur þetta hægt á vitsmunalegum þroska og aukið líkur á þunglyndi hjá viðkomandi einstaklingi seinna á lífsleiðinni. Þetta er óháð því hvort fyrir er fjölskyldusaga um þunglyndi, sem er annar áhættuþáttur eins og áður er nefnt. Áhrif meðgöngu- og fæðingarþunglyndis á fóstur gera það mjög brýnt að vera vakandi fyrir andlegri líðan verðandi og nýorðinna mæðra.
Geðheilsa foreldra
Alvarlegar geðraskanir foreldra eða annarra umönnunaraðila geta haft neikvæð og hamlandi áhrif á þróun sjálfsmyndar barnsins, óháð líffræðilegum erfðaþáttum. Þunglyndi eða geðrofssjúkdómar foreldra geta leitt til sinnuleysis gagnvart þörfum barnsins á tímabilum og röskun á því tilfinningalega samspili sem börnum er mikilvægt.
Það getur líka orðið stór þáttur í vanda barnsins að skilja ekki hegðan og viðmót foreldris í veikindum, upplifa höfnun og niðurlægingu enda þótt það sé ekki ætlun foreldris.Við þannig fjölskylduaðstæður er mikilvægt að bjóða stuðning fagfólks til að styrkja foreldra í uppeldishlutverki þrátt fyrir veikindi.
Áföll í æsku
Í sérstökum kafla hér á vefnum (Óregla og ofbeldi í uppeldisumhverfi) er fjallað um ofbeldi gagnvart börnum og unglingum, erfiða fjölskylduhagi, lítinn stuðning og niðurrif innan fjölskyldna, sem allt hefur truflandi áhrif á þróun sjálfsmyndar og getur leitt til geðraskana seinna meir. Sjá einnig: Sjálfsmynd.
Önnur áföll skipta vissulega máli. Ótímabær missir náinna skyldmenna og vina, sem ekki er unnið úr sem skyldi, getur framkallað neikvæðar hegðunarbreytingar hjá börnum og unglingum, sem þróast yfir í þunglyndi, jafnvel löngu seinna. Mikill óstöðugleiki í uppvaxtarumhverfi, tíðir flutningar, ótrygg afkoma fjölskyldu eða skilnaður foreldra geta sömuleiðis valdið langvinnu óöryggi og streitu. Mikil streita getur svo leitt til kvíðaraskana og þunglyndis seinna meir.
Samheldni og virkur stuðningur uppalenda við börn og unglinga geta mildað áhrif streitu og áfalla mikið og komið í veg fyrir að vandamál skjóti upp kollinum síðar á ævinni.
Einelti
Einelti gagnvart börnum, t.d. af hálfu skólafélaga, hefur mjög neikvæð áhrif á börn sem fyrir því verða engu síður en einelti á vinnustað getur haft á andlega og líkamlega heilsu fullorðinna. Stöðugt álag, ótti og öryggisleysi, hefur neikvæð áhrif á mótun persónuleikans auk þess sem líkur á þunglyndi, kvíðaröskunum og notkun vímuefna snemma á ævinni stóraukast.
Sértækir erfiðleikar
Börn og unglingar með athyglisbrest og ofvirkni (ADHD) eru miklu líklegri en jafnaldrar þeirra til að greinast með aðrar geðraskanir. Er jafnvel talið að í langflestum tilfellum séu viðkomandi með aðra geðröskun. Þunglyndi er algengur fylgikvilli og virðist það þróast óháð þeim sálrænu og félagslegu erfiðleikum sem ADHD hefur í för með sér. Mótþróaröskun og alvarleg hegðunarvandamál greinast líka oft, og rannsóknir benda til þess að þegar börn með ADHD komast á unglingsár séu þau allt að fjórum sinnum líklegri en börn án þessa kvilla til að misnota áfengi og önnur vímuefni. Sömuleiðis er meiri sjálfsvígshætta í þeirra hópi.
Þetta undirstrikar mikilvægi þess að grípa snemma inn í og aðstoða börn og unglinga við að ná betri stjórn á ADHD-einkennum sínum. Enn fremur er mikilvægt að meðhöndla ofangreindar geðraskanir á markvissan hátt um leið og þær greinast.
Heimildir: Sjá heimildalista
Sjá einnig: Aðstoð við börn eftir áfall, bæklingur RKÍ (pdf, 3,28 mb)
Uppfært í desember 2008