Upplýsingavefur um geðheilsu barna og ungmenna

 

Sjálfsmynd, styrkjandi þættir

Hvað verður til þess að sumum einstaklingum virðist ávallt ganga vel hvað sem á dynur? Tengist þetta þróun persónuleikans eða er þetta meðfætt? 

Svo virðist að þeir sem strax í uppvexti njóta umhyggju, öryggis og aga og eru jafnframt hvattir  snemma til að bera ábyrgð og sýna öðrum virðingu, eigi auðveldara með að takast á við ögranir og erfiðleika seinna í lífinu. Þeir leitast við að finna lausnir, þora frekar að leita sér ráða og aðstoðar, líta á sig sem gerendur í eigin lífi og leggja sig fram við að læra af velgegni og mistökum.

Þessir einstaklingar hafa oftar jákvætt viðhorf til lífsins, eiga auðveldara með að tjá hugsanir sínar, tilfinningar og langanir án þess þó að upphefja sig eða ganga á rétt annarra. Þeir setja sér markmið sem eru þeim ekki ofviða og líta framtíðina björtum augum. Þeir læra að þekkja styrkleika sinn og geta sett sig í spor annarra. Þeir eiga oftar gott með að treysta öðrum og leita aðstoðar hjá þeim sem eldri eru og reyndari.

Ábyrgðarkennd, færni í samskiptum og sjálfstæði á barnsaldri eykur líkur á vellíðan og velgengni seinna meir. Þau börn eru oftar fær um að gefa og þiggja í samskiptum, þau eru bjartsýnni og eiga  auðveldara með að setja mörk um hvað þau vilja og hvað ekki í samskiptum við aðra. Þeim gengur einnig betur í námi og félagslegum samskiptum.

Jákvætt uppeldi

Eðlileg örvun og verðskuldað hrós eru lykilatriði í heilbrigðri mótun sjálfsmyndar barnsins, rétt eins og matur og drykkur eru nauðsynleg líkamlegum þroska. Örvunin þarf að taka mið af getu barns og aðstæðum, rétt tímasett og í samræmi við verknað. Leggja þarf áherslu á að uppalendur hlusti og taki virkan þátt í lífi barnsins með því að vera samvistum við það og sýna áhuga á því sem barnið tekur sér fyrir hendur.

Uppeldisaðferðir og umgjörð skipta máli og því er nauðsynlegt að gera foreldrum kleift að rækta vel samskipti inni á heimilinu.

Tilfinningasamspil
Annar stór þáttur í eðlilegri þróun sjálfsmyndar er gott samspil tilfinninga  í samskiptum við aðra, sérstaklega við foreldra. Þetta þýðir ekki að stöðugt þurfi að faðma börnin og tala til þeirra hlýjum orðum, heldur hitt að börn finni að þau séu alltaf velkomin og metin. Þetta þýðir heldur ekki að ekki megi ávíta börn. Það gegnir um ávítur eins og hrósið, þær þurfa að vera tengjast tilefninu, bæði í tíma og hvað innihald varðar.

Fyrirmyndir
Foreldrar og aðrir nánir ættingjar eru gjarnan fyrirmyndir og gott samband við þá sem annast barnið er mikilvæg stikla í þroska. Þegar barnið þroskast meira fjölgar þeim sem barnið samsamar sig með. Þetta geta verið fjölskylduvinir og nágrannar, kennarar og íþróttaþjálfarar, svo fátt eitt sé talið. Umbrot unglingsáranna stækka svið fyrirmynda, sem oft geta á tímabilum ögrað viðteknum venjum og gildismati umhverfisins.

Samfélag, siðir og venjur
Ýmsar stofnanir samfélagsins utan fjölskyldu og skóla geta líka haft jákvæð áhrif á mótun og þroska barna. Þátttaka í tómstundastarfi og áhugamál, svo sem tónlistarnám,  íþróttir, kirkjustarf og annað menningar- og félagsstarf hefur reynst hafa styrkjandi áhrif á sjálfsmynd, efla félagshæfni og einbeitingu.

Þegar þessum þáttum er vel sinnt aukast líkur á því að börn verði hæfari seinna meir til að takast á við áföll og erfiðleika í lífi sínu. Þessir þættir styrkja varnir gegn því að þunglyndi og sjúklegur kvíði spretti upp og dregur úr líkindum þess að barn flosni upp úr skóla, snúi sér frá þroskandi áhugamálum og leiti í dýrkeypta áhættuhegðun. 

 

Sjálfsmynd, veikjandi þættir

Fjölskylduumhverfi
Stöðugleiki í fjölskylduumhverfinu stuðlar að eflingu sjálfsmyndar. Þetta á við um nærveru beggja foreldra, tækifæri til að mynda tengsl við vini og skóla til lengri tíma. Skilnaður foreldra hefur oftast neikvæð áhrif á börn, sérstaklega ef það hefur orðið vitni að tíðum deilum milli foreldra. Tíðir búferlaflutningar kalla á stöðuga aðlögun að nýjum vinum, skóla og öðru. Stöðugar breytingar sem þessar, sérstaklega ef barnið er ekki búið undir þær, geta skapað langvarandi streituástand með alvarlegum afleiðingum fyrir sjálfsmynd þess.

Önnur áföll, eins og andlát nákominna, geta haft sömu áhrif. Börn eru mjög upptekin af líðan foreldra sinna og því er mikilvægt að sé foreldri ekki í stakk búið til að annast barnið tímabundið útskýri það fyrir barninu hvað ami að og hver eða hverjir taka börnin að sér meðan foreldrið getur það ekki. Á geðsviði LSH er nú starfrækt stuðningsáætlun fyrir foreldra og börn sem nefnist Fjölskyldubrúin. Þar er lögð áhersla á að styðja við bakið á börnum sem búa við erfiðleika eða veikindi foreldra.

Samfélag
Erfið félagsleg staða og fátækt geta haft neikvæð áhrif á mótun sjálfsmyndar, fyrst og fremst vegna samanburðar við aðra betur stadda, færri tækifæra til að bæta ytri lífsgæði og jafnvel vegna virkrar mismununar, t.d. í skóla. Eins geta tíðir flutningar milli landshluta eða bæjarhverfa valdið rofi á tengslum við vini og félaga. Það ber þó að undirstrika það að nákvæmlega þessir sömu þættir geta haft þveröfug áhrif, það er til að efla baráttuhug.

Einelti í skóla veldur langvarandi streitu, sem getur haft svipuð áhrif og stærri áföll, það er að hæfni einstaklingsins til að takast á við áreiti sem minnir á eða tengist eineltinu minnkar og þar með félagsleg hæfni. Áhrif eineltis geta því náð langt út fyrir sjálft eineltisumhverfið.

Mikilvægt
Það ber að undirstrika að ekki er hægt að setja samasemmerki milli ofantalinna þátta og alvarlegra afleiðinga fyrir geðheilsu og félagslega aðlögun barna. Virkur stuðningur, góð tengsl, umhyggja og útskýringar lágmarka álag sem fylgir raski og áföllum og draga stórum úr hættu á langvinnum vandamálum síðar.

Heimildir: Sjá heimildalista

Október 2008