| |
Þegar barn eða unglingur þarf að fá aðstoð vegna geðraskanna og/eða hegðunarvanda þarf oftast að leita eftir þjónustu fagfólks með margs konar sérþekkingu, bæði fyrir barnið sjálft en ekki síður foreldra, systkini og nánasta umhverfi.
Sumum börnum og unglingum gengur vel að notfæra sér samtalsmeðferð, hvort heldur er fyrir einstaklinga eða hópa. Aðrar aðferðir eru að hjálpa viðkomandi að tjá sig í leik, með aðferðum listsköpunar eða í hópvinnu, en einnig getur lyfjameðferð í sumum tilfellum verið lífsnauðsynleg. Hvaða leið sem valin er til meðferðir er hægt að veita hana jafnt utan sem innan meðferðarstofnana. Öllu máli skiptir að meðferðin taki mið af þroska barnsins eða unglingsins.
Foreldrar og systkin þurfa stuðning
Ef barn veikist af geðröskun eða á við hegðunarerfiðleika að stríða hefur það ávallt mikil áhrif á nánasta umhverfi. Foreldrar þurfa undantekningarlaust að fá stuðning í formi viðtala eða hópvinnu til að takast á við ástandið og styrkja sig þannig í foreldrahlutverkinu. Auk þess þurfa foreldrar oft á stuðningi að halda í sambandinu sín á milli því það reynir oft mjög á sambandið að eiga barn sem þjáist af geðröskun eða hegðunarvanda.
Systkin þurfa einnig stuðning og staðfestingu á væntumþykju foreldra sinna, því oft er það þannig að sá sem er veikur fær mestu athyglina vegna þess hve áhyggjufullir foreldrarnir eru. Oftast er nauðsynlegt að fá hjálp frá nánustu ættingjum eða vinum til að foreldrar og börn fái hvíld frá ástandinu af og til.
Viðbótarstuðningur
Stundum getur reynst nauðsynlegt að fá viðbótarstuðning frá heilbrigðis- eða félagsþjónustu inn á heimilið. Auk þess þarf að fylgjast með því hvernig barninu líður í skólanum og athuga tengsl þess við skólafélaga sína og vini. Hafa þarf reglulegt samráð við fjölskylduna og þá sem sinna barninu utan heimilis til að fylgjast með því hvernig barnið tekst á við aðstæður.
Það er því ljóst að meðferðin er oft flókin og margir ólíkir fagaðilar, foreldrar, systkin og nánustu ættingjar þurfa að koma veika barninu til hjálpar í góðri samvinnu.
Hvar koma vandamálin fyrst upp?
Algengast er að foreldrar eða aðrir nánir aðstandendur taki fyrst eftir einhverju óeðlilegu í fari barns eða unglings og ákveði því að leita ráðgjafar. Taka ber fram að mörk milli þess sem telst óeðlilegt eða sjúklegt og þess sem er fullkomlega eðlilegt eru mjög teygjanleg. Þó gerist það oft að fyrstu merkjanlegu einkennin koma upp í leikskóla eða grunnskóla og hefst þá ferðin til greiningar og meðferðar.
Í skólum hefst ráðgjöfin gjarnan hjá sálfræðingum eða námsráðgjöfum en sjaldnast er veitt lengri meðferð þar. Í stöku tilvikum koma vandamál þessara aldursflokka fyrst upp vegna afskipta lögreglu af viðkomandi einstaklingi eða fjölskyldu hans eða eftir ábendingu annarra í umhverfinu til barnaverndarnefndar.
Það gerist einnig í vaxandi mæli að börn eða unglingar hafi sjálf samband við hjálparaðila, eins og t.d. hjálparsímann 1717.
Hvað næst?
Víðast hvar á landinu er eðlilegast að leita fyrst til heilsugæslunnar um frekari ráð. Á nokkrum heilsugæslustöðvum eru nú starfandi eða kallaðir til ráðgjafar sem eru sérfræðingar á þessu sviði, oftast sálfræðingar. Einnig er hægt að leita beint eða eftir tilvísun heilsugæslulæknis til sálfræðinga eða barnageðlækna á eigin stofu eða til dagdeildar Barna- og unglingadeildar Landspítala (BUGL). Sjúkrahúsið á Akureyri (FSA) sinnir einnig þessum aldurshópum.
Að lokinni greiningu hefst meðferð. Það er mjög mikilvægt að til meðferðar sé gripið strax, hafi þunglyndi verið greint. Ómeðhöndlað þunglyndi getur vissulega fjarað út, en hætta er á að einkenni haldi áfram á misalvarlegu stigi fram á fullorðinsár.
Meðferðin krefst verulegrar sérhæfingar og er því sjaldnast veitt á heilsugæslustöðvum. Þetta kann þó að breytast á næstu árum með aukinni þjálfun heilsugæslustarfsfólks á þessu sviði og bættri þjónustu sérfræðinga við heilsugæsluna. Núna er meðferðarþjónusta að mestu bundin við sjálfstætt starfandi sérfræðinga og dagdeildir.
Mikilvægt er að undirstrika að foreldrar og stundum einnig aðrir aðstandendur þurfa oftast að taka virkan þátt í meðferðinni. Í alvarlegri tilfellum er oft þörf innlagnar í styttri eða lengri tíma.
Innlagnarþjónusta er veitt á BUGL, Stuðlum, SÁÁ og meðferðarheimilum á vegum Barnaverndarstofu. Nánar er sagt frá starfsemi þessara stofnana á öðrum vefsíðum á þessum vef.
Viðtalsmeðferð getur verið með ýmsu móti:
• Fjölskylduviðtöl.
• Hópmeðferð.
• Samtalsmeðferð fyrir eldri börn og unglinga.
• Félagsfærniþjálfun getur verið hjálpleg fyrir alla.
• Listsköpunarmeðferð.
• Leikmeðferð.
• Ráðgjöf til skóla.
Lyfjameðferð
- Rannsóknir á fullorðnum hafa sýnt fram á gagnsemi lyfjameðferðar við þunglyndi.
-
Niðurstöður margra rannsókna á árangri lyfjameðferðar við þunglyndi hjá börnum og unglingum eru jákvæðar. Þetta er þó enn umdeilt meðal fræðimanna og hafa aðrar rannsóknir, þar sem hluti þátttakenda fær lyf og annar hluti fær óvirk lyf, sem nefnd eru lyfleysa (placebo), komist að þeirri niðurstöðu að lyfjameðferðin skili litlu betri árangri en lyfleysan.
-
Því verður að vega og meta hvert einstakt tilvik og hafa til hliðsjónar hversu alvarleg einkennin eru, hvernig aðgengi er að annars konar meðferð, hvaða hætta fylgir því að meðhöndla einkennin ekki og hverjar orsakir þunglyndisins eru.
- Nýrri þunglyndislyf eru öruggari en eldri lyfin, hafa minni aukaverkanir í för með sér og skapa minni hættu, sé tekinn of stór skammtur af þeim.
- Úr mörgum flokkum þunglyndislyfja er að velja og oft þarf að reyna fleiri en eitt lyf áður en það rétta er fundið.
- Almennt er byrjað á litlum skömmtum til að komast hjá aukaverkunum.
- Það getur tekið allt frá 2 vikum og upp í 6 vikur að fá svörun.
- Mælt er með að halda meðferð áfram í 6–12 mánuði eftir að einkenni eru horfin.
Heimildir: Sjá heimildalista
Október 2008